Chuyên đề Một số biện pháp nhằm tích cực hóa hoạt động học trong giảng dạy nội dung phân số ở lớp 4 môn Toán

Nội dung tài liệu: Chuyên đề Một số biện pháp nhằm tích cực hóa hoạt động học trong giảng dạy nội dung phân số ở lớp 4 môn Toán

1. Một số biện pháp nhằm tích cực hóa hoạt động học trong giảng dạy nội dung phân số ở lớp 4 Nội dung dạy học phân số ở Tiểu học có vai trò khá quan trọng, góp phần thể hiện mục tiêu giáo dục Tiểu học nói chung và môn Toán ở Tiểu học nói riêng. Về mặt thực tiễn, phân số là chìa khóa quan trọng thứ hai sau số tự nhiên để HS có thể giải quyết các tình huống trong thực tiễn và tiếp tục học lên cấp trên. Về mặt Toán học, phân số là sự mở rộng hợp lý của tập hợp số tự nhiên.Nó giải quyết tính đóng kín của phép chia trong tập hợp số tự nhiên. Về mặt sư phạm, nội dung dạy học phân số có quan hệ khăng khít với các yếu tố đại lượng, các dạng toán điển hình và còn là bước chuyển sang dạy học số thập phân. Việc dạy-học nội dung phân số ở lớp 4 thường dễ gây vướng mắc cho cả thầy và trò bởi lẽ phân số là loại số phức tạp hơn số tự nhiên, học sinh không dễ dàng hiểu cho thật cặn kẽ về loại số này, các phép tính về phân số cũng được thực hiện theo những quy tắc khác nhau nên dễ gây nhầm lẫn khi tính toán Việc dạy học nội dung phân số sẽ hiệu quả hơn khi và chỉ khi chúng ta tích cực hóa hoạt động học của HS.Học sinh cần tự mình xác định được cái mới trong kiến thức, tìm cách chiếm lĩnh cái mới thành kiến thức của bản thân.Sau nhiều năm giảng dạy, tôi đã rút ra một vài kinh nghiệm nho nhỏ về dạy nội dung phân số và đưa thành đề tài sáng kiến sau: “Một số biện pháp nhằm tích cực hóa hoạt động học trong giảng dạy nội dung phân số ở lớp 4”. Biện pháp 1: Dạy học bài mới qua tổ chức hoạt động trên mô hình và hệ thống câu hỏi Thông qua tổ chức cho HS hoạt động trên mô hình, giúp học sinh có điểm tựa để tư duy tìm ra khái niệm, tri thức mới một cách tự nhiên, khoa học.Qua đó, tôi giúp HS chiếm lĩnh tri thức mới đồng thời cũng giúp HS hình thành các năng lực cần thiết thông qua hoạt động học. Cách tiến hành như sau: - Bước 1: Chuẩn bị mô hình: Mô hình có thể là các băng giấy, những mảnh giấy có hình học (hình tam giác, hình vuông, hình tròn, ). Mỗi học sinh phải chuẩn bị các mô hình phục vụ tiết học. Tôi căn cứ từng bài mà yêu cầu HS chuẩn bị mô hình với kích cỡ cụ thể. Mô hình của tôi bao giờ cũng có kích cỡ lớn, đủ cho HS quan sát được. - Bước 2:Tổ chức cho HS thao tác trên mô hình: Hoạt động của học sinh trên mô hình rất đa dạng: chia hình, tô màu, ghép hình, đếm hình, Đó chính là các thao tác của tư duy dựa trên mô hình cụ thể. Tôi thấy muốn tăng hiệu quả việc tổ chức các hoạt động này thì phải đưa hoạt động đến từng học sinh chứ không phải để giáo viên làm, học sinh quan sát.Thông
2. thường, tôi giao nhiệm vụ để học sinh thao tác trên mô hình theo các yêu cầu cụ thể. Sau đó học sinh nêu kết quả, cả lớp cùng trao đổi, tôi kết luận kiến thức.Tùy từng bài mà tôi có những hướng dẫn khác nhau. Ví dụ 1: Tiết 93: Phân số (Tiết dạy khái niệm đầu tiên về phân số). Đồ dùng dạy học: Mỗi học sinh chuẩn bị một miếng bìa hình tròn. Hoạt động của GV Hoạt động của HS -Dùng bút và thước chia. -Yêu cầu HS chia miếng bìa thành 4 phần bằng nhau. -Yêu cầu HS tô màu 3 phần. -HS tô màu. -Yêu cầu HS trả lời câu hỏi: Đã tô màu -Trả lời: Đã tô màu cái bánh. mấy phần cái bánh? Như vậy, qua hoạt động tô màu, học sinh đã phần nào có được biểu tượng ban đầu về phân số. Trong quá trình luyện tập, củng cố khái niệm phân số, từng cá nhân HS làm việc trên các hình vẽ qua một loạt bài tập. Bài tập 1:Viết phân số chỉ số phần đã tô đậm trong mỗi hình sau: Bài tập 2: Đọc các phân số rồi tô màu theo mẫu: Qua những bài tập tương tự, học sinh lớp tôi nắm được khá chắc chắn biểu tượng ban đầu về phân số. Các hình vẽ khác nhau ( hình tròn, hình vuông, hình chữ nhật, hình tam giác, đoạn thẳng ) sẽ loại bỏ hoàn toàn những yếu tố gây nhầm lẫn cho học sinh về biểu tượng đơn vị. Các phần được lấy, được tô màu khác nhau càng củng cố rõ hơn biểu tượng về tử số.Tử số chỉ số phần được lấy đi, không phụ thuộc vào vị trí các phần. Khi muốn tiếp tục củng cố khái niệm phân số, tôi cho HS thực hiện hành động trên giấy theo các kiểu bài tập như sau: a) Hãy chia tờ giấy hình vuông thành 4 phần bằng nhau để có thể lấy tờ giấy ghép lại thành một hình chữ nhật. b) Chia tờ giấy hình vuông thành 4 phần bằng nhau để có thể lấy tờ giấy ghép lại thành hình vuông. Theo tôi, điều quan trọng phải chú ý là đồ dùng trực quan phải phù hợp với giai đoạn lứa tuổi đơn giản, HS hoàn toàn tự làm được. Tuy nhiên, sử dụng phương pháp trực quan phải đúng mức độ, hợp lý.Quan niệm về cái cụ thể và cái trừu tượng chỉ có mức độ tương đối.Khi chưa có khái niệm phân số, và nội dung bài học.Đồ dùng phải phản ánh chính xác đối tượng toán học, có
3. hình thức bắt mắt nhưng không quá lòe loẹt làm ảnh hưởng đối với quá trình tư duy của HS.Khi dạy học phân số, đồ dùng phổ biến nhất là các băng giấy, những hình vẽ đơn giản là phương tiện trực quan. Nhưng khi đã nhận thức được khái niệm phân số rồi thì có thể coi nó là cái cụ thể, là phương tiện trực quan để học cái cụ thể hơn. Ví dụ: Trước khi học phép trừ hai phân số khác mẫu số, HS đã lần lượt học qua các bài: cộng hai phân số cùng mẫu số, cộng hai phân số khác mẫu số, trừ hai phân số cùng mẫu số. Học sinh đều nắm được các quy tắc qua hoạt động thực hành trên các băng giấy và hệ thống câu hỏi dẫn dắt của giáo viên. Song khi dạy trừ hai phân số khác mẫu số, việc tổ chức dạy thông qua các băng giấy là không cần thiết nữa vì nó làm mất thời gian và hạn chế óc tư duy trừu tượng của học sinh. Lúc này, học sinh cần sử dụng phép suy luận tương tự từ phép cộng hai phân số khác mẫu số mà áp dụng. Ví dụ 2: Tiết 110. Phép cộng phân số + Đồ dùng học tập: Mỗi HS chuẩn bị 1 băng giấy. + Bài mới: Hoạt động của GV Hoạt động của HS -Yêu cầu HS gấp và chia băng giấy thành 8 -HS gấp và chia băng giấy: phần bằng nhau. - Yêu cầu HS dùng bút màu tô băng giấy. -Yêu cầu HS dùng bút màu khác tô băng giấy. -Hỏi: Muốn biết đã tô màu bao nhiêu phần -HS nêu phép tính: băng giấy, ta làm phép tính gì? + = ? -Yêu cầu HS quan sát băng giấy và nêu kết -2-3 HS phát biểu: băng giấy. quả: Đã tô màu bao nhiêu phần băng giấy? -HS quan sát. -Ta có phép tính: + = -Đều bằng 8. - Hãy nhận xét mẫu số của hai phân số ở vị trí số hạng và phân số chỉ kết quả. -Nhận xét mối quan hệ giữa các tử số của các phân số trong phép tính. 3 + 2 = 5 -Nêu cách trình bày như sau: -HS quan sát. + = =
4. -HS nêu quy tắc : Muốn cộng hai -Hỏi : Như vậy, muốn cộng hai phân số cùng phân số cùng mẫu số, ta cộng hai tử mẫu số, ta làm như thế nào ? số với nhau và giữ nguyên mẫu số. -Nhận xét, chốt quy tắc và gọi HS nêu lại. -2-3 HS nêu lại quy tắc. Khi sử dụng phương pháp vấn đáp, tôi luôn chú ý đưa nội dung câu hỏi phải phù hợp với các đối tượng HS, không quá khó để HS không trả lời được, không quá dễ vì như vậy sẽ không kích thích được tư duy của HS sinh mà phải mang tính vừa sức. Mặt khác, hệ thống câu hỏi phải mang tính chất phân hóa đối tượng HS để kích thích được tư duy của tất cả HS. Cùng là phân tích kết quả hoạt động để hình thành quy tắc cộng hai phân số cùng mẫu số, ta có nhiều cách vấn đáp khác nhau. - Bước 1 : Tìm kết quả phép tính dựa trên đồ dùng trực quan. + = - Bước 2 : Vấn đáp để đi tới quy tắc cộng. + Phương án 1 : Dùng cho HS mức độ bình thường Quan sát phép cộng hai phân số cùng mẫu số, so sánh mẫu số của phân số kết quả với mẫu số của hai phân số kia. Muốn tìm tử số của phân số kết quả, ta làm phép tính gì ? Muốn cộng hai phân số cùng mẫu số, ta làm như thế nào ? + Phương án 2 : Dựa vào phép tính trên, em hãy cho biết muốn cộng hai phân số cùng mẫu số ta làm như thế nào ? Phương án này dùng cho HS khá, giỏi, có óc quan sát, phân tích tốt hơn. Bên cạnh đó, câu hỏi vấn đáp phải ngắn gọn, rõ ràng. Chẳng hạn, khi dạy bài Phân số bằng nhau, sau khi HS biết = , để rút ra tính chất cơ bản của phân số, nếu đặt câu hỏi: Làm thế nào để biến đổi phân số thành phân số ? Thì rất nhiều HS sẽ không biết làm như thế nào cả. Như thế là câu hỏi đã không định hướng tốt cho HS đi tới quy tắc. Thay vì hỏi như vậy, tôi có thể đặt câu hỏi gợi ý rõ ràng hơn: Phải lấy tử số và mẫu số của phân số nhân với mấy để được phân số ? HS sẽ dễ dàng nhận ra được là cùng nhân tử số và mẫu số với 2. Tóm lại, trong quá trình dạy học bài mới, các phương pháp thực hành trên mô hình trực quan và phương pháp vấn đáp nếu nếu được sử dụng khoa học sẽ tích cực hóa hoạt động tư duy của HS, giờ học rất hứng thú. Biện pháp 2: Tổ chức dạy bài mới theo phương pháp dạy học nêu vấn đề Trong dạy học phân số, có những nội dung mới hoàn toàn đủ điều kiện để xây dựng thành tình huống có vấn đề (tinh huống có tồn tại mẫu thuẫn). Tôi đã hướng
5. dẫn HS hoạt động để giải quyết mâu thuẫn, qua đó rèn cho HS óc tư duy, tìm tòi, sáng tạo để chiếm lĩnh tri thức, kĩ năng mới. - Bước 1: Xây dựng tình huống có vấn đề : Dựa vào nội dung của từng bài học, tôi tiến hành xây dựng tình huống có vấn đề. Đó thường là các bài học mới, thường nảy sinh những khó khăn, vướng mắc với HS. Nhưng nếu huy động được các kiến thức, kĩ năng HS đã biết cộng với tư duy thì HS có thể nắm bắt được cái mới. Chẳng hạn, khi HS chỉ mới biết cộng hai phân số cùng mẫu số thì cộng hai phân số khác mẫu số là tình huống có vấn đề với các em. Vấn đề đặt ra không quá khó, không vượt qua tầm nhận thức của HS. Hơn nữa, HS có thể suy nghĩ vận dụng kiến thức cũ (quy đồng mẫu số, cộng hai phân số cùng mẫu số) để tìm ra cách giải quyết vấn đề này và tự mình chiếm lĩnh được tri thức mới. Một số tiết học có thể dùng phương pháp này là: Trừ hai phân số khác mẫu số, so sánh hai phân số khác mẫu số, rút gọn phan số. - Bước 2 : Tổ chức cho HS giải quyết vấn đề: Tôi nêu các bài toán có vấn đề, tổ chức cho HS làm việc theo nhóm hay cá nhân để giải quyết bài toán ấy. Ví dụ : Tiết 111. Phép cộng phân số (Tiếp theo) Hoạt động của GV Hoạt động của HS -Nêu bài toán: Có một tờ giấy màu, bạn Hà lấy tờ giấy, bạn -Đọc đề toán. An lấy tờ giấy. Hỏi cả hai bạn đã lấy bao nhiêu phần của tờ giấy màu ? -Hỏi : Muốn biết hai bạn lấy bao nhiêu phần tờ -Phép cộng : + giấy màu, ta làm phép tính gì ? -Yêu cầu HS thảo luận nhóm đôi theo bàn để trả lời câu hỏi: 1. Phép cộng này có gì khác phép cộng phân số - HS thảo luận. đã học ? 2. Con sẽ thực hiện phép cộng này như thế nào ? -Tổ chức cho HS trình bày ý kiến : -HS nêu ý kiến : + Phép cộng này có gì khác phép cộng phân số +Đây là phép cộng hai phân số đã học ? khác mẫu số. + Muốn thực hiện phép cộng này, trước tiên +HS có thể nêu nhiều ý kiến khác chúng ta phải làm gì ? nhau. Trong đó có ý kiến: Phải quy đồng mẫu số hai phân số để đưa về phép cộng hai phân số cùng mẫu số.
6. + Lắng nghe + Gọi HS nhận xét rồi chốt lại phương án: Quy đồng mẫu số hai phân số rồi đưa về cộng hai phân số cúng mẫu số. -Yêu cầu HS tiến hành quy đồng mẫu số và -HS làm việc. cộng hai phân sô và nháp, một HS làm trên bảng lớp. -Cho HS làm trên bảng lớp nêu lại cách làm, gọi -HS phát biểu. HS dưới lớp nhận xét, bổ sung. -Chốt cách làm và cách trình bày bài: +Bước 1: Quy đồng mẫu số hai phân số. +Bước 2 : Cộng hai phân số -HS lắng nghe và ghi nhớ. Lưu ý HS bước quy đồng mẫu số hai phân số sẽ thực hiện vào nháp hoặc tính nhẩm, chỉ làm vào vở như sa: + = + = -Nêu thêm vài ví dụ để HS nêu cách làm. -HS nêu cách tính. -Hỏi để HS nêu quy tắc cộng. -HS phát biểu. -Chốt quy tắc và gọi HS nhắc lại. -HS đọc quy tắc. Thực hiện bài giảng trên tuy có cần thêm một khoảng thời gian để HS suy nghĩ, thảo luận để tìm ra các phương án thích hợp nhưng các em được độc lập tìm ra con đường của mình. Con đường ấy có thể đúng, có thể sai nhưng đều hướng đến đích là giải quyết vấn đề. HS không thụ động làm theo hướng dẫn của GV. Học sinh tự tin suy nghĩ bằng chính khả năng của mình. Các em còn thảo luận sôi nổi, từ đó tìm ra cách giải quyết hợp lý. Mặt khác còn tránh được các sai lầm sau khi được thầy cô và các bạn nhận xét, bổ sung ý kiến cho mình. Biện pháp 3 : Tích cực hóa hoạt động của học sinh trong luyện tập Thông qua việc tổ chức cho học sinh làm bài tập, tôi tạo cơ hội để học sinh được hoạt động, được suy nghĩ, tư duy tìm ra cách làm bài. Từ đó, góp phần hình thành và phát triển tư duy cho học sinh. Khi cho học sinh thực hành, luyện tập, tôi chỉ nên đóng vai trò tổ chức, học sinh cần tự mình giải quyết bài toán. Tôi sẽ quan sát, tìm ra những sai lầm của từng cá nhân học sinh, từ đó phát lệnh bổ sung để học sinh cả lớp nắm vững cách làm bài và nội dung bài học. Những yêu cầu, câu hỏi hướng dẫn của giáo viên chỉ dừng ở mức độ giúp học sinh hiểu rõ yêu cầu bài học chứ không nên gợi ý toàn bộ cách làm bài của học sinh. Nghĩa là sự giúp đỡ của giáo viên luôn luôn phải thấp hơn nhu cầu của
7. học sinh để học sinh còn điều kiện để suy nghĩ, tích cực hoạt động học tập của mình. Nếu học sinh cần giúp đỡ bao nhiêu, giáo viên cũng giúp bấy nhiêu thì học sinh không phải động não, như vây sẽ không phát triển được tư duy. Với các bài tập sau : Viết phân số thích hợp vào chỗ chấm : Đã tô đậm hình vuông. Đã tô đậm hình vuông. Sau khi được học những bài về khái niệm phân số, hầu hết học sinh giải quyết đúng được bài (b), (đã tô đậm hình vuông). Vì các yếu tố về đơn vị về phân số bằng nhau được lấy rất rõ ràng và quen thuộc với học sinh, ngược lại với trường hợp (a), sẽ có nhiều học sinh sai lầm (đã tô màu hình vuông). Theo tôi, nên để có những tình huống sai như thế, giáo viên mới phát lệnh bổ sung để khắc sâu lại kiến thức cho học sinh: - Cái gì được coi là đơn vị ở đây ? (hình vuông) - Đơn vị này được chia thành mấy phần bằng nhau ? (bốn phần) - Mẫu số là mấy, vì sao ? (Mẫu số là 4, vì mẫu số chỉ tổng số phần bằng nhau được chia ra từ đơn vị). Tôi cho thêm một vài bài tương tự: Đã tô đậm hình đã cho. Đã tô đậm hình vuông. Chẳng hạn với một bài toán rất đơn giản khác: Hưởng ứng đợt tiêm chủng cho trẻ em, xã Hòa Bình ngày thứ nhất có số trẻ em trong xã đã đi tiêm chủng, ngày thứ hai có số trẻ em trong xã đã đi tiêm chủng. Hỏi số em đã đi tiêm chủng trong ngày thứ hai nhiều hơn ngày thứ nhất là bao nhiêu phần trẻ em trong xã ? Học sinh dễ dàng tìm ra được phép tính: - = Như vậy, các câu hỏi dẫn dắt như sau là không cần thiết: +Bài toán cho biết gì ? +Bài toán hỏi gì ? Tôi để HS tự làm bài này rồi quan sát, tìm ra các sai lầm phổ biến của HS. Chẳng hạn, một số em sẽ làm như sau: Số em đã đi tiêm chủng trong ngày thứ hai nhiều hơn ngày thứ nhất bằng số phần trẻ em trong xã là: - = (trẻ em) Tôi để các em so sánh cách nói (số trẻ em) với cách nói (trẻ em) xem cách nói nào chính xác hơn.Học sinh lớp tôi nhờ vậy mà phân biệt rõ hơn và góp phần củng cố khái niệm phân số.
8. Cũng tương tự như cách hướng dẫn học sinh luyện tập ở các bài trên, trong ví dụ tiếp theo sau đây, học sinh chủ động giải toán, giáo viên chỉ đóng vai trò phát hiện những sai lầm để kịp thời giúp học sinh sửa chữa và khắc sâu kiến thức: Ví dụ ở bài tập: Khoanh vào phân số bằng trong các phân số sau: ; ; ; ; Học sinh trung bình, trung bình khá thường chỉ nhận thấy: = vì Sau khi để học sinh làm, giáo viên gợi ý cho đối tượng học sinh này: + Bước 1: Rút gọn phân số thành phân số tối giản. = = Từ đó suy ra tìm phân số bằng nghĩa là tìm phân số bằng . + Bước 2: Tìm phân số bằng . Học sinh tự làm, khi chữa bài, tôi yêu cầu học sinh giải thích tại sao lại chọn phân số đó. Ví dụ: Chọn phân số vì = .Vậy = . Sau đó, tôi nêu câu hỏi để khắc sâu cách làm những bài tập tương tự. +Hỏi: Muốn thực hiện những bài toán giống dạng bài này, con làm như thế nào? +Sau khi học sinh trả lời, tôi chốt và cho học sinh nhắc lại cách làm: + Bước 1: Đưa các phân số về dạng tối giản. + Bước 2: Dựa vào tính chất cơ bản của phân số để xác định các phân số bằng nhau. Biện pháp 4: Tích cực hóa hoạt động của học sinh qua dạy học bằng phương pháp trò chơi Phương pháp trò chơi được tôi sử dụng với tư cách là một phương pháp học tập giúp học sinh luyện tập các kĩ năng một cách tích cực và hứng thú và ôn được kiến thức bài học. Cách tiến hành như sau: - Chọn thời điểm chơi :Trò chơi thường được tôi tổ chức vào đầu giờ học để kiểm tra bài cũ hoặc tổ chức vào cuối tiết học để củng cố bài mới. -Soạn nội dung chơi : Nội dung trò chơi phải gắn liền với nội dung bài học và phù hợp với mục đích chơi là củng cố bài hoặc kiểm tra kiến thức cũ -Chọn hình thức chơi: Các hình thức chơi càng phong phú, hấp dẫn càng tích cực hóa tư duy học sinh.
9. -Cho HS chơi và tổng kết trò chơi. Chẳng hạn khi học bài phân số bằng nhau, tổ chức trò chơi điền số nhanh tiếp sức như sau: Chọn hai đội chơi, mỗi đội 5 HS. Lần lượt từng em chạy lên bảng điền số phù hợp rồi về đập tay ra hiệu cho bạn tiếp theo lên. Em thứ hai điền số tiếp theo. Cứ như thế, đội nào điền đúng và nhanh hơn thì chiến thắng. Bảng trò chơi: = = = = Học sinh còn rất hứng thú với các trò chơi kích thích sự tò mò như “ Thử làm thám tử” ( Học sinh tìm một đồ vật qua hướng dẫn la một loại phép tính) Ví dụ: Bạn đứng từ điểm đánh dấu X trên sàn, bước (2: ) ô gạch về phía cửa ra vào, quay người về hướng lớp, bước qua (2 + - ) bàn. Tìm trong ngăn bàn, bạn sẽ thấy đồ vật bị mất. Học sinh cũng có thể chơi trò kết bạn: Nhóm A có một số học sinh.Mỗi học sinh đeo một phép tính. Nhóm B có số học sinh bằng nhóm A. Mỗi học sinh đeo kết quả một phép tính.Trong cùng một khoảng thời gian, các bạn có phép tính và kết quả tương ứng phải tìm được đến nhau và phải đọc nội quy nhóm mình chính là quy tắc thực hiện phép tính.Qua đó, học sinh vừa được chơi, vừa được học rất thú vị.Tính chủ động, tích cực của học sinh được phát huy mạnh mẽ. In