SKKN Biện pháp hướng dẫn học sinh khai thác kiến thức từ bản đồ, lược đồ trong dạy học phân môn Địa lí Lớp 4 - Nguyễn Thị Mỹ Lan

Nội dung tài liệu: SKKN Biện pháp hướng dẫn học sinh khai thác kiến thức từ bản đồ, lược đồ trong dạy học phân môn Địa lí Lớp 4 - Nguyễn Thị Mỹ Lan

1. BIỆN PHÁP “HƯỚNG DẪN HỌC SINH KHAI THÁC KIẾN THỨC TỪ BẢN ĐỒ, LƯỢC ĐỒ TRONG DẠY HỌC PHÂN MÔN ĐÍ LÝ LỚP 4” PHẦN 1. MỞ ĐẦU I. LÝ DO CHỌN BIỆN PHÁP Phân môn Địa lý có vị trí và ý nghĩa sâu sắc vì đây môn học có tác dụng giáo dục rất lớn. Từ nhừng bài học Địa lí giúp cho học sinh nắm được kiến thức cơ bản, thiết thực về các sự vật, hiện tượng và các mối quan hệ địa lí đơn giản ở các vùng miền. Bước đầu hình thành một số kĩ năng: Quan sát sự vật, hiện tượng, kỹ năng sử dụng bản đồ, lược đồ, kỹ năng nhận xét so sánh, phân tích các mối quan hệ địa lí đơn giản. Biết vận dụng các kiến thức đã học vào thực tiễn đời sống. Biết ứng xử phù hợp với các sự việc, các mối quan hệ trong xã hội, biết trân trọng, yêu quý bản thân, yêu cuộc sống; thực hiện tiết kiệm tài nguyên thiên nhiên, bảo vệ môi trường; ... (ở mức độ đơn giản). Để đạt được các mục tiêu nói trên, giáo viên phải không ngừng đổi mới phương pháp dạy học nói chung, phương pháp dạy học phân môn Địa lí nói riêng.Việc sử dụng bản đồ, lược đồ là phương tiện giúp học sinh lĩnh hội tri thức một cách cụ thể, chính xác, phát triển năng lực tư duy, khả năng tìm tòi, khám phá. Đồng thời giúp giáo viên tổ chức, điều khiển quá trình nhận thức cho học sinh một cách chủ động, sáng tạo, đạt hiệu quả cao. Với những lí do trên, bản thân đã nghiên cứu và áp dụng biện pháp “Hướng dẫn học sinh khai thác kiến thức từ bản đồ, lược đồ.. trong phân môn Địa lí lớp 4” nhằm nâng cao chất lượng học tập phân môn Địa lí. PHẦN 2. NỘI DUNG I. ĐÁNH GIÁ THỰC TRẠNG: 1. Thuận lợi và hạn chế của việc rèn kĩ năng sử dụng bản đồ (lược đồ) trong dạy học Địa lý ở Tiểu học thị trấn Cam Lộ. a. Thuận lợi: * Đối với giáo viên: - Xác định đúng mục tiêu, ý nghĩa và tầm quan trọng của việc đổi mới phương pháp giáo dục hiện nay. - Xác định đúng vai trò và tầm quan trọng vủa việc sử dụng đồ dùng dạy học trong việc dạy học nói chung và phân môn Địa lí nói riêng. * Đối với học sinh: - Một số em bước đầu đã biết sử dụng bản đồ, lược đồ vào việc khai thác kiến thức bài học nhưng không nhiều. b. Hạn chế: * Đối với giáo viên:
2. 2 - Việc sử dụng đồ dùng dạy học của giáo viên trong các tiết học chưa nhiều. - Một số giáo viên sử dụng bản đồ, lược đồ còn lúng túng. b. Đối với học sinh: - Đa số HS chưa có kỹ năng khai thác kiến thức từ bản đồ (lược đồ). - HS chưa hứng thú, yêu thích học môn Địa lý. Cụ thể: Qua trực tiếp dạy học trên đối tượng học sinh của lớp 4a4 trường tiểu học thị trấn Cam Lộ như sau: * Tổng số học sinh lớp 4A4: 31 em. Trong đó: NỘI DUNG ĐÁNH GIÁ Đạt Tỉ lệ Chưa đạt Tỉ lệ Kĩ năng sử dụng bản đồ, lược đồ. 7/31 22,6 24/31 77,4 NỘI DUNG ĐÁNH GIÁ HTT Tỉ lệ HT Tỉ lệ Nắm chuẩn kiến thức, kĩ năng của môn 13/31 41,9 18/31 58,1 học 2. Nguyên nhân. a. Đối với Giáo viên: - Giáo viên chưa chú trọng đến việc chuẩn bị nội dung kiến thức cần tìm hiểu qua bản đồ, lược đồ trong mỗi bài dạy. - Chưa chú trọng đến việc chuẩn bị đồ dùng dạy học (bản đồ, lược đồ) phục vụ cho các tiết dạy một cách chu đáo. - Một số GV sử dụng bản đồ chưa đúng lúc, đúng thời điểm. b. Đối với Học sinh: - Học sinh mới được làm quen với môn học, chưa được làm việc nhiều với bản đồ, lược đồ, ... để tìm hiểu nội dung của bài nên còn lúng túng khi sử dụng và khai thác kiến thức. - Việc sử dụng bản đồ, lược đồ, bảng số liệu....không thành thạo nên không khai thác hết nội dung kiến thức của bài dẫn đến việc ngại học Địa lí. - Học sinh Tiểu học có trí nhớ không bền, mức độ tập chú ý chưa cao nên khả năng ghi nhớ để rèn luyện kĩ năng sử dụng các ĐDDH có nhiều hạn chế. Từ việc đánh giá thực trạng và những nguyên nhân trên, để nâng cao chất lượng dạy phân môn Địa lí cho học sinh lớp 4 tại trường Tiểu học thị trấn Cam Lộ.Tôi xin đưa ra một số biện pháp đã thực hiện có hiệu quả như sau:
3. 3 II. BIỆN PHÁP THỰC HIỆN: 1. Xác định nội dung kiến thức trong bài mà HS cần nắm qua bản đồ (lược đồ). Đây là công việc đầu tiên mang tính quyết định, nó chi phối cho các bước tiếp theo trong việc hướng dẫn HS khai thác kiến thức qua bản đồ (lược đồ), nếu GV không chuẩn bị tốt khâu này thì việc hướng dẫn HS sẽ không đạt hiệu quả tốt. Ví dụ: Khi dạy bài 1: Dãy Hoàng Liên Sơn, GV xác định nội dung HS cần nắm qua bản đồ (lược đồ) là: Vị trí, giới hạn dãy Hoàng Liên sơn; một số dãy núi chính ở Bắc Bộ. Hoặc Bài 29: Biển đảo và quần đảo, GV cần xác định nội dung học sinh cần nắm qua bản đồ, lược đồ là: vị trí biển đông, vịnh Bắc Bộ, vịnh Thái Lan, các đảo và quần đảo như: đảo Cát Bà, đảo Phú Quốc, quần đảoTrường Sa và Hoàng Sa.... 2. Chọn và chuẩn bị bản đồ (lược đồ) cho phù hợp với nội dung bàidạy. Sau khi GV đã xác định được nội dung kiến thức mà HS cần nắm trên bản đồ (lược đồ). Tùy từng bài, từng đơn vị kiến thức cần hướng dẫn HS khai thác trên bản đồ (lược đồ). GV nên: - Chọn các loại bản đồ (lược đồ) phù hợp, đảm bảo độ lớn, độ sáng, gam màu,... đủ để học sinh quan sát, tìm hiểu kiến thức. - Chọn các đồ dùng cần thiết cho bài giảng, phù hợp với nội dung cần tìm hiểu, không ôm đồm quá nhiều đồ dùng trong một tiết dạy. - Xem xét, kiểm tra, sử dụng các đồ dùng để nắm quy trình và cách sử dụng đồ dùng trước khi lên lớp. - Xác định thời điểm, thời gian sử dụng bản đồ, lược đồ trong tiết học một cách hợp lý. 3. Hướng dẫn học sinh khai thác kiến thức từ bản đồ, lược đồ: 3.1. Hướng dẫn kĩ năng đọc, hiểu mô tả các đối tượng trên bản đồ, lược đồ: Để giúp HS khai thác tốt kiến thức trên bản đồ (lược đồ), trước hết, GV phải giúp các em biết cách đọc hiểu bản đồ (lược đồ). Đây là một trong những thao tác rất quan trọng trong việc hướng dẫn HS rèn kĩ năng khai thác kiến thức trong bản đồ (lược đồ). Ở nội dung này, GV không chỉ yêu cầu HS quan sát đối tượng mà còn yêu cầu các em qua việc quan sát biết nêu ra những nhận xét về đặc điểm của đối tượng, từ đó giúp các em từng bước biết xâu chuỗi những đặc điểm riêng lẽ, rút ra kết luận chung về một vấn đề, một hiện tượng địa lý. Ví dụ: - Khi cho học sinh quan sát Lược đồ các cao nguyên ở Tây Nguyên, nhận xét về độ cao của của các cao nguyên đó? - Để hoàn thành yêu cầu, HS phải thực hiện: + Đọc tên bản đồ, lược đồ để biết bản đồ, lược đồ đó thể hiện nội dung gì ?
4. 4 + Đọc phần chú thích, quan sát màu sắc các đối tượng để hiểu và xác định các đối tượng địa lí trên bản đồ, lược đồ. + Trả lời các câu hỏi của giáo viên để hình thành kiến thức mới. + Xác lập mối quan hệ: Dựa vào màu sắc các cao nguyên các em nêu nhận xét. Các cao nguyên ở Tây Nguyên có độ cao thấp khác nhau. 3.2. Hướng dẫn kĩ năng xác định hướng trên bản đổ, lược đồ. Để giúp các em xác định được các hướng và vị trí của thành phố, các nước, các châu lục thể hiện trên bản đồ, lược đồ.Tôi yêu cầu HS ghi nhớ các quy định về hướng trên bản đồ, lược đồ: phía trên là hướng Bắc, phía dưới là hướng Nam, bên phải là hướng Đông, bên trái là hướng Tây. Giữa Bắc và Đông là Đông Bắc, giữa Đông và Nam là Đông Nam,.... xác định vị trí của khu vực: ( bán cầu Bắc, bán cầu Nam)........ Ví dụ, khi dạy bài “Thành phố Đà Lạt”: Giáo viên cho HS chỉ vị trí của thành phố Đà Lạt trên bản đồ, cho biết thành phố Đà Lạt nằm ở miền nào của nước ta? Hoặc ở HĐ2: HS xác định được các hướng trên bản đồ, lược đồ thì học sinh dễ dàng nhận biết biết và nêu được. + Phía Bắc thành phố có một dòng suối đổ vào trung tâm thành phố Đà Lạt hồ Xuân Hương được tạo nên. + Phía Nam của hồ có một dòng suối nhỏ đổ ra vượt lên các tảng đá hoa cương tạo nên thác Cam Ly. Thác Cam Ly nằm cách thành phố 2 km về phía Tây. Chính nhờ việc xác định được các hướng và vị trí này sẽ giúp các em nắm được vị trí của thành phố, các nước, các châu lục thể hiện trên bản đồ, lược đồ một cách chính xác. 3.3. Hướng dẫn kĩ năng chỉ và trình bày các đối tượng địa lí trên bản đồ, lược đồ: - Khi học sinh thực hành chỉ một số đối tượng địa lý trên bản đồ, lược đồ, giáo viên cần hướng dẫn học sinh chỉ đúng quy định. Chẳng hạn: + Chỉ một khu vực thì phải khoanh kín theo ranh giới của khu vực đó. Ví dụ: Khi chỉ vị trí của Hồ Xuân Hương, giáo viên cho HS dùng que chỉ theo đường bao quanh hồ, không chỉ vào chữ ghi tên hồ hoặc chỉ vào một điểm trong hồ. + Chỉ một địa điểm (thành phố) phải chỉ vào kí hiệu chứ không chỉ vào chữ ghi bên cạnh. Ví dụ: chỉ thành phố Buôn Ma Thuộc chỉ vào kí hiệu của thành phố. + Chỉ một dòng sông phải chỉ xuôi theo dòng chảy từ thượng nguồn đến hạ nguồn chứ không chỉ theo hướng ngược lại hoặc chỉ vào một điểm trên sông. Chẳng hạn: Khi chỉ sông Hồng trên lược đồ,bài đòng bằng Nam Bộ, học sinh
5. 5 phải chỉ xuôi theo dòng chảy từ thượng nguồn đến hạ nguồn chứ không chỉ theo hướng ngược lại hoặc chỉ vào một điểm trên sông. + Chỉ hướng gió thì chỉ theo hướng mũi tên. - Khi chỉ bản đồ, lược đồ nên dùng que chỉ dài có đầu nhọn để chỉ đúng vào các chi tiết của đối tượng địa lý và nên đứng bên phải bản đồ, lược đồ. Đây là một trong những thao tác quan trọng giúp chó học sinh nắm được biết được vị trí của một quốc gia, một lãnh thổ.. mà còn giúp cho các em kĩ năng mạnh dạn. Tụ tin khi trình bày ý kiến của mình. 3.4. Hướng dẫn HS tìm hiểu mối quan hệ giữa các yếu tố địa lý ngay trong bản đồ, lược đồ. - Đọc bản đồ không phải chỉ là đọc từng kí hiệu riêng rẽ của bản đồ như: đây là núi gì, sông nào, mà cần hướng dẫn tìm hiểu được mối quan hệ giữa các yếu tố và các thành phần như địa hình và khí hậu; Địa hình, khí hậu, sông ngòi; thiên nhiên với hoạt động của con người trên cơ sở đó giúp HS biết kết hợp kiến thức bản đồ và kiến thức địa lý để so sánh và phân tích. Ví dụ: dạy bài 5: Tây Nguyên, kiến thức mà học sinh năm được qua khai thác từ lược đồ là các em thiết lập được mối quan hệ giữa địa hình và khí hậu. Khí hậu ở Tây Nguyên có 2 mùa rõ rệt là mùa mưa và mùa khô. Đó là những điều kiện thuận lợi để Tây Nguyên trở thành một nơi phát triển cây công nghiệp và chăn nuôi. Dạy Bài 8: Hoạt dộng sản xuất của người dân ở Tây nguyên (SGK- tr.90), những kiến thức trong bài HS cần khai thác qua lược đồ là:Nhận biết các con sông bắt nguồn từ Tây nguyên và thiết lập được mối quan hệ giữa địa hình và các yếu tố địa lí: các con sông này chảy qua nhiều vùng có độ cao khác nhau nên lòng sông lắm thác, nhiều ghềnh. Trong tực tể giảng dạy, chúng ta sử dụng tốt ĐDDH như bản đồ, lược đồ – thì việc khai thác kiến thức của HS rất dễ dàng, gây sự chú ý của học sinh, kích thích tư duy và lòng say mê khám phá tìm tòi kiến thức nội dung của bài học. Thông qua thực hành trên bản đồ, lược đồ, học sinh được phát huy tính chủ động, tích cực, củng cố, khắc sâu kiến thức và nhớ bài rất lâu Kỹ năng này các em sẽ vận dụng trong hầu hết các bài học ở phân môn Địa lý lớp 4. PHẦN 3. HIỆU QUẢ CỦA VIỆC THỰC HIỆN BIỆN PHÁP. I. HIỆU QUẢ CỦA BIỆN PHÁP Từ việc thực hiện các biện pháp nêu trên, trong những năm học qua, chất lượng phân môn địa lý của những lớp tôi đảm nhiệm giảng dạy đều đạt kết quả tốt. Qua các số liệu khảo sát ở 31 em của lớp 4A4 năm học 2019-2020, trường TH thị trấn Cam Lộ trong bảng dưới đây:
6. 6 Trước áp dụng Sau áp dụng So NỘI DUNG Chưa Chưa Tỉ sánh ĐÁNH GIÁ Đạt Tỉ lệ Tỉ lệ Đạt Tỉ lệ đạt đạt lệ Kĩ năng sử Đạt dụng bản đồ, Tăng 7/31 22,6 24/31 77,4 31/31 100 0 0 lược đồ. 77,4% Trước áp dụng Sau áp dụng So NỘI DUNG Tỉ sánh ĐÁNH GIÁ HTT Tỉ lệ HT Tỉ lệ HTT Tỉ lệ HT lệ Nắm chuẩn kiến thức, kĩ HTT năng của môn 13/31 41,9 18/31 58,1 25/31 86,6 6/31 19,4 Tăng học 44,7% Như vậy qua kết quả kiểm chứng ở lớp 4A4 cho ta thấy từ trực quan sinh động việc sử dụng đồ dùng dạy học trong trong các giờ học đã có tác động tích cực đến việc tiếp thu bài học của học sinh, giúp các em chủ động nắm kiến thức, nhớ lâu, nhớ chính xác, biết xâu chuỗi, biết liên kết các mối quan hệ giữa đặc điểm vị trí, địa hình và khí hậu, giữa tự nhiên và hoạt động của con người. Chất lượng học tập phân môn địa lí của học sinh tăng lên rõ rệt. - HS không chỉ nắm vững kĩ năng khai thác kiến thức trên bản đồ (lược đồ) mà còn có kĩ năng khai thác kiến thức ở biểu đồ, bảng số liệu ... trong phân môn địa lý, Các em thích học môn địa lý. - Các em đã hình thành được một số năng lực, phẩm chất như: Tự giác, tự quản, tự tin, giao tiếp, hợp tác, giải quyết vấn đề và có phương pháp tự học. Biết quan tâm chia sẽ với mọi người xung quanh, biết vận dụng những điều đã học vào thực tế cuộc sống. Biết yêu thiên nhiên, có ý thức cao trong việc bảo vệ môi trường. II. ĐÁNH GIÁ TÁC ĐỘNG CỦA BIỆN PHÁP. Những biện pháp hướng dẫn HS khai thác kiến thức từ bản đồ (lược đồ) mà tôi nêu trên không chỉ được kiểm nghiệm qua thực tế dạy học trên lớp của tôi, mà đã được phổ biến trong tổ chuyên môn tổ 4-5 và các khối lớp khác tham khảo, được các bạn đồng nghiệp đánh giá cao và hiện nay biện pháp này đã được phổ biến thực hiện rộng rãi trong toàn trường. Biện pháp này đã góp phần vào việc đổi mới phương pháp dạy – học trong nhà trường, góp một phần không nhỏ trong việc thực hiện phong trào “Xâydựng trường học thân thiện, HS tích cực” của trường Tiểu học thị trấn Cam Lộ.
7. 7 PHẦN 4. KẾT LUẬN I. Ý NGHĨA CỦA BIỆN PHÁP: Để dạy tốt một tiết học phân môn Địa lí, giáo viên cần phải có sự đầu tư về đồ dùng, thiết bị dạy học (bản đồ, lược đồ, tranh ảnh, . . .), phải sử dụng thành thạo bản đồ (lược đồ), ...tìm hiểu, sưu tầm thông tin từ nhiều nguồn, tham khảo tài liệu có liên quan, có đầu tư sáng tạo và biết chia sẻ cùng đồng nghiệp trong soạn giảng. Có như vậy, giáo viên mới có đủ cơ sở để tự tin, vững vàng tổ chức những giờ dạy học nhẹ nhàng, hiệu quả. Vì đối với giờ học Địa lí, nếu là một tiết học tốt sẽ để lại cho tâm hồn trẻ những dấu ấn tốt đẹp, giúp cho trẻ có cách nhìn thêm rộng mở, thêm yêu thương con người và đất nước Việt Nam, yêu sự sống trên trái đất, quyết tâm đấu tranh bảo vệ bầu không khí trong lành và cùng nhau giữ gìn, bảo vệ môi trường. II. KIẾN NGHỊ, ĐỀ XUẤT: 1. Đối với nhà trường: - Thường xuyên mở các chuyên đề về sử dụng bản đồ, lược đồ, tranh ảnh.... trong phân môn Địa lí để giáo viên học tập rút kinh nghiệm. - Tổ chức các hoạt động ngoại khóa cho giáo viên và học sinh tham quan các danh lam thắng cảnh, di tích lịch sử của địa phương và của đất nước. 2. Đối với giáo viên: Sử dụng đồ dùng dạy học một cách thường xuyên, chú trọng rèn các kĩ năng sử dụng đồ dùng dạy học cho học sinh trong dạy học nói chung và dạy học môn Địa lí nói riêng. Trên đây là biện pháp "Hướng dẫn học sinh khai thác kiến thức từ bản đồ, lược đồ.. trong phân môn địa lí lớp 4” mà bản thân tôi đã sử dụng. Tôi xin được chia sẻ và rất mong nhận được sự góp ý chân thành của các đồng nghiệp và các cấp lãnh đạo để công tác dạy học cũng như chất lượng học tập của HS ngày càng được nâng cao! Tôi xin chân thành cảm ơn các đồng chí. Cam Lộ, ngày 25 tháng 12 năm 2020 Xác nhận của Thủ trưởng đơn vị Người viết biện pháp Nguyễn Thị Mỹ Lan