SKKN Bồi dưỡng niềm đam mê âm nhạc truyền thông cho học sinh THCS - Nguyễn Thị Nhung

Nội dung tài liệu: SKKN Bồi dưỡng niềm đam mê âm nhạc truyền thông cho học sinh THCS - Nguyễn Thị Nhung

1. Bồi dưỡng niềm đam mê âm nhạc truyền thống cho học sinh THCS A. PHẦN MỞ ĐẦU I. Lý do chọn đề tài: Trong tâm thức của mỗi người dân Việt Nam, ca dao, dân ca là món ăn tinh thần không thể thiếu, đặc biệt là những câu dân ca thắm đượm nghĩa tình, được đúc kết từ lời ăn tiếng nói mộc mạc, từ cái hay cái đẹp tinh tuý trong cuộc sống của người lao động. Trong đó, dân ca được xem là viên ngọc bích trong hoạt động văn hoá dân gian. Mỗi bài ca với những nhịp điệu và tiết tấu phong phú với những hình tượng đặc sắc, tế nhị, sinh động duyên dáng gắn bó với những kỷ niệm thân thương, gợi nhớ những tình cảm trìu mến với quê hương làng bản; gắn chặt với phong tục tập quán của từng vùng miền. Dân ca xứ Nghệ ngân vang lắng đọng trong hồn người cũng bởi nét dung dị, trữ tình, gợi nhớ, gợi thương, nơi neo đậu một hồn quê sâu thẳm. Dân ca xứ Nghệ gắn liền với mỗi ngọn núi, con sông và ăn sâu trong tiềm thức của người dân Nghệ - Tĩnh Trang 1 “Văn hóa nói chung và âm nhạc truyền thống dân tộc nói riêng là khẳng định sự tồn tại một cách ý nghĩa nhất của quốc gia, dân tộc đó”
2. Bồi dưỡng niềm đam mê âm nhạc truyền thống cho học sinh THCS Dân ca là những bài hát do nhân dân sáng tác và được lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, được nhân dân ca hát theo tập tục của địa phương. Đó là những tinh hoa văn hoá được cha ông gạn lọc và gọt giũa qua các thế hệ dựa vào tục ngữ và ca dao. Mỗi làn điệu dân ca thể hiện trí tuệ, phẩm chất tinh hoa trong tư duy, lối sống của con người Việt Nam qua các thời đại. Đó là một loại hình sáng tác dân gian mang tính tổng hợp bao gồm: lời nhạc, động tác, điệu bộ kết hợp với diễn xướng; là những bài hát có hoặc không có chương khúc do nhân dân sáng tác và lưu truyền trong dân gian có nội dung trữ tình và có giá trị đặc biệt về nhạc. Ta hãy nghe âm điệu dịu dàng quyến rũ của một làn điệu dân ca xứ Nghệ: Ai đi vô nơi đây, xin dừng chân xứ Nghệ/ Nghe câu hò ví dặm, càng lắng lại càng sâu/ Như sông Lam chảy chậm, đọng bao thửa vui sầu/ Tình xứ Nghệ không mau, nhưng bén rồi sâu lắng/ Quen xứ Nghệ quen lâu, càng tình sâu nghĩa nặng. Những câu ca trên vừa dung dị, trữ tình vừa gợi nhớ, gợi thương với hồn người xa quê, để không nguôi ước mong một lần được nghe câu hò ví dặm thấm đượm tình người, tình đất của xứ Nghệ... Dân ca là bản sắc của mỗi vùng quê, riêng mảnh đất xứ Nghệ, những điệu dân ca dường như là tâm hồn, diện mạo, cốt cách của người dân nơi đây. Dân ca xứ Nghệ quyến rũ hồn người với câu ví dặm Mời trầu. Thâm trầm nhưng cảm động của lời hát ru Phụ tử tình thâm và cả cái thông minh hóm hỉnh của Bần hát ghẹo mênh mông cùng điệu hò trên sông trong Nhớ người em đứng trông trăng và trĩu nặng nỗi niềm cùng Giận thương. Mỗi điệu hát, một nỗi niềm, Trang 2 “Văn hóa nói chung và âm nhạc truyền thống dân tộc nói riêng là khẳng định sự tồn tại một cách ý nghĩa nhất của quốc gia, dân tộc đó”
3. Bồi dưỡng niềm đam mê âm nhạc truyền thống cho học sinh THCS với một cách thể hiện riêng, nhưng tất cả đều tha thiết lắng đọng, mộc mạc chân chất như chính hồn quê. Người Việt thường có câu “miếng trầu là đầu câu chuyện”. Vậy nên, thắm đượm nghĩa tình trong câu ví dặm Mời trầu nghe tha thiết quyến rũ đến say lòng. Cũng là một phương thức giao tiếp nhưng qua điệu ví xứ Nghệ thấy tình quê tình người sâu sắc đến khó quên. Với tiết tấu nhanh, vui nhộn trong lời ca tha thiết. Lối hát bè cộng hưởng khiến cho điệu ví Mời trầu mang một sức lay gọi mãnh liệt, dư âm mãi trong đáy sâu hồn người. Đoàn nghệ thuật Hà Tĩnh biểu diễn tại Liên hoan Dân ca Việt Nam năm 2011 khu vực Bắc miền Trung Bài Giận thương có từ những năm 1966 – 1967. Về bố cục dựa trên hình thức của những bài hát đò dọc, hát ru. Dựa trên chất liệu âm nhạc là điệu hát ví, hát giặm. Điều đáng chú ý là câu hát giặm năm chữ cổ truyền đã được biến dạng thành bảy chữ, tiết tấu cũng như tốc độ đều được nâng lên thanh thoát hơn. Người có công dựng lên bài hát này là ông Nguyễn Trung Phong, quê ở xã Diễn Minh, Diễn Châu Nghệ An. Ông là người biết hát dân ca Nghệ Tĩnh gần 30 năm nay, góp phần xây dựng một số vở kịch dân ca, lúc ấy ông phong là cán bộ lao Trang 3 “Văn hóa nói chung và âm nhạc truyền thống dân tộc nói riêng là khẳng định sự tồn tại một cách ý nghĩa nhất của quốc gia, dân tộc đó”
4. Bồi dưỡng niềm đam mê âm nhạc truyền thống cho học sinh THCS động văn nghệ quần chúng của Ty văn hoá Nghệ An (nay là Sở VH-TT-DL). Bài Giận thương sau khi đoàn dân ca Nghệ An biểu diễn đã nhanh chóng phổ cập trong nhân dân các vùng trong tỉnh và trở thành bài dân ca mới: Anh ơi khoan vội bực mình/ Em xin kể lại phân minh tỏ tường/ Anh cứ nhủ rằng em không thương/ Em đo lường thì rất cặn kẽ/ Chính thương anh nên em bàn với mẹ/ Phải ngăn anh không đi chuyến ngược lường... Giận thương được viết ở giọng pha trưởng với nhịp 2/4. Đây là bài ví dặm mới bởi giai điệu đã được biến dạng, tiết tấu được phát triển bước đều, tốc độ được nâng lên ăn nhịp với sức sống mới. Thỉnh thoảng, trong bài xuất hiện các dấu nối độ dài làm cho giai điệu như mênh mang một nỗi niềm thương nhớ, cho ta cảm nhận được tình cảm dào dạt vô bờ bến của người vợ đối với chồng. Ngoài ra cái dấu luyến để nối chung các nốt vào một lời ca khiến cho các âm quyện chặt vào nhau như tình cảm vợ chồng son sắt, mặn nồng thuỷ chung. Nhip điệu bài hát chuyển từ chậm sang nhanh, từ nhanh lại về chậm nghe như tâm trạng của người vợ với chồng: giận rồi lại thương. Lời ca bình dị giản đơn nghe như trôi chảy nỗi niềm giận thương đáng yêu chân chất. Giận, thương, buồn tủi hay hạnh phúc sướng vui ấy là những cung bậc tình cảm thường nhật của cuộc sống. Điều quan trọng là giận rồi để mà thương đấy là chân lý được tìm thấy, là hành trang mang theo trong cuộc sống lứa đôi để trong sóng gió thường nhật biết vượt qua và giữ gìn hạnh phúc. Bài hát kết thúc bằng dấu luyến kết hợp với dấu chấm đôi ở nốt rê làm cho âm điệu vừa ấm áp vừa ngân dài mãi ra. Qua đó thể hiện một tình cảm thật lớn lao, sâu sắc và ấm áp của người vợ đối với chồng. Một trong những hình thức văn hoá giao tiếp của người Việt trong dân gian độc đáo, ý nhị và sâu sắc nhất có lẽ phải kể đến câu hát giao duyên đã từng se duyên Trang 4 “Văn hóa nói chung và âm nhạc truyền thống dân tộc nói riêng là khẳng định sự tồn tại một cách ý nghĩa nhất của quốc gia, dân tộc đó”
5. Bồi dưỡng niềm đam mê âm nhạc truyền thống cho học sinh THCS cho bao đôi lứa. Bần hát ghẹo một điệu dân ca nằm trong thể loại này có thể xem là một hiện tượng nghệ thuật, một sản phẩm tinh thần độc đáo của miền quê xứ Nghệ. Qua những câu hát giao duyên, lời tỏ tình được bật ra đày ý nhị, tinh tế mà cũng không kém phần tha thiết: Trăng kia đã đến hôm rằm hay chưa/ Trăng đang mười bốn chưa rằm/ Dâu xanh đang đợi con tằm kéo tơ. Rồi như thách đố sự thông minh, lòng thuỷ chung và tình cảm chân thành của nhau, những lời đối đáp hài hước, dí dỏm, thông minh khiến cho đôi trai gái càng hiểu nhau hơn. Bần hát ghẹo là một bài hát dân gian có cái tình tứ, ý nhị và e ấp. Có cái thông minh, nghịch ngợm của những chàng trai, cô gái trong dân gian, nhưng kết lại vẫn là điều gì đó tha thiết chân thành, hứa hẹn một cuộc tình duyên đầy mộng đẹp. Nhắn bạn (hò Nghệ Tĩnh) là loại hình dân ca có âm điệu và tiết tấu đơn giản, gồm 2 phần, phần xướng và phần xô. Với những câu hát mộc mạc, dung dị nhưng rất tinh tế và khéo léo người con gái đã thể hiện được tâm tư, tình cảm mà mình muốn gửi gắm với chàng trai: Lên non truông ngái đường xa/Anh chờ em với để mà đi chung/Đường vô trong rú trong rừng/Mình em đơn chiếc hãi hùng lắm thay. Mỗi lần nghe, mỗi lần cảm nhận là một lần đắm mình vào hồn quê xứ Nghệ, bởi, hoá thân trong những lời ca ấy là điệu hồn của người dân quê tôi, mộc mạc mà chân chất ân tình... Với lớp ngôn từ mượt mà, tha thiết diễn tả những nỗi lòng sâu kín, tinh tế diệu vợi, khiến cho mỗi lần nghe là một lần thấm cảm, một lần đưa ta về với nguồn cội, để đối diện với chính mình mà biết sống và ước mơ. Dân ca Xứ Nghệ tồn tại như một biểu tượng vững bền trong tâm thức của mỗi người dân Việt Nam- như một con thuyền chở hồn người về neo đậu bến quê ân tình. Trang 5 “Văn hóa nói chung và âm nhạc truyền thống dân tộc nói riêng là khẳng định sự tồn tại một cách ý nghĩa nhất của quốc gia, dân tộc đó”
6. Bồi dưỡng niềm đam mê âm nhạc truyền thống cho học sinh THCS Đất nước Việt Nam với hơn bốn ngàn năm lịch sử đã hình thành nên một nền văn hóa đậm đà bản sắc dân tộc. Trong đó: Âm nhạc dân gian nói chung, dân ca nói riêng là tinh hoa văn hóa đặc sắc, là linh hồn của dân tộc. Một nhà văn hoá đã ví dân ca “ Như dòng sông mênh mông tình đất, tình người, chắt lọc từ mạch nguồn cuộc sống, chảy qua nhiều thời đại, phản ánh tâm tư tình cảm, ước mơ khát vọng của con người trên mảnh đất quê hương của mình ”.Trải qua bao biến cố thăng trầm của lịch sử, dân ca vẫn có sức sống bền chặt trong lòng mỗi người dân Việt Nam, là nhịp cầu thời gian để ta trở về với cội nguồn của ông cha, dân tộc. Sau nhiều năm đổi mới, bộ mặt đất nước ta có nhiều thay đổi đáng kể. Kinh tế phát triển kéo theo sự phát triển của văn hoá, xã hội bên cạnh những giá trị tích cực do nền kinh tế thị trường mang lại thì những hạn chế tiêu cực vẫn tồn tại và len lỏi mọi ngóc nghách của đời sống. Tình trạng xuống cấp về mặt đạo đức ở một số bộ phận thanh, thiếu niên đang là vấn đề bức xúc của toàn xã hội, bên cạnh đó hầu hết con trẻ hiện nay gần như quên hẳn các trò chơi dân gian, các làn điệu dân ca vốn rất phong phú và đa dạng mà ông cha ta đã để lại. trong đó hiện tượng lớp trẻ đang có xu hướng lãng quên các trò chơi dân gian, các làn điệu dân ca, bởi lẽ, các em được tiếp xúc nhiều với luồng văn hóa ngoại lai, nhất là luồng văn hóa Phương Tây. Thực tế cho thấy, đa phần lớp trẻ ngày nay thích nghe và thích hát những bài hát trẻ trung, sôi động, nhạc ngoại ... hơn là thưởng thức những làn điệu dân ca, thậm chí không mấy mặn mà với các bài hát dân ca, và còn có quan niệm rằng: nghe dân ca là không sành điệu, lỗi thời Điều đó đặt ra một yêu cầu cấp thiết là đưa dân ca đến gần với thanh, thiếu niên trong đó biện pháp hữu hiệu và phổ biến nhất là đưa dân ca trở thành một trong những nội dung giáo dục trong nhà trường. Điều đó sẽ giúp cho lớp trẻ hôm nay nhận ra được những giá trị tinh thần vô cùng to lớn kết tinh trong các làn điệu dân Trang 6 “Văn hóa nói chung và âm nhạc truyền thống dân tộc nói riêng là khẳng định sự tồn tại một cách ý nghĩa nhất của quốc gia, dân tộc đó”
7. Bồi dưỡng niềm đam mê âm nhạc truyền thống cho học sinh THCS ca, từ chổ hiểu được các giá trị, các em biết trân trọng, yêu quý các giá trị những làn điệu dân ca này và có ý thức, trách nhiệm giữ gìn và bảo tồn những di sản tinh thần to lớn đó. Nhận thức được tầm quan trọng, vai trò, ý nghĩa của dân ca trong việc giáo dục thế hệ trẻ, thực hiện chủ trương của Đảng và Nhà nước, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã có chỉ đạo về việc đưa các làn điệu dân ca, trò chơi dân gian vào trường học và coi đó là một trong năm tiêu chí xây dựng “Trường học thân thiện, học sinh tích cực”. Hưởng ứng phong trào ý nghĩa này, cả nước đã và đang tích cực thực hiện các biện pháp khác nhau để đưa dân ca vào giảng dạy trong nhà trường với những tín hiệu đáng mừng. Tuy nhiên để đưa dân ca vào trường học vẫn chưa có tình đồng bộ và thống nhất, vẫn còn tồn tại thực tế là đưa dân ca của các vùng miền khác để giảng dạy cho học sinh trong khi đó dân ca của chính quê hương mình thì lại chưa được quan tam đúng, chú ý Dân ca nghệ Tĩnh là một trong số dân ca chưa được chú ý quan tâm như thế. Một số nơi cũng đẫ tiến hành các biện pháp đưa một số làn điệu dân ca Nghệ Tĩnh vào tập hát cho học sinh nhưng chỉ tập hát thôi cho các em mà không cho các em được tìm hiểu nguồn gốc, hiểu được cái hay, cái đẹp và chất trí tuệ trong dân ca Xứ Nghệ thì khó mà đi vào lòng của trẻ thơ. Mặt khác, hiện nay vẫn còn thiếu những tài liệu phục vụ và hỗ trợ cho việc đưa dân ca Nghệ Tĩnh vào trường học. Các trường học mà chủ yếu là đội ngũ giáo viên giảng dạy bộ môn Âm nhạc đang lúng túng trong việc tìm kiếm nội dung để giảng dạy cho học sinh. Xuất phát từ ý nghĩa, vai trò của dân ca nói chung, dân ca Nghệ Tĩnh nói riêng với việc giáo dục cho thế hệ trẻ cũng như thực tế các biện pháp đưa dân ca Nghệ Tĩnh vào trong nhà trường đang còn thiếu và chưa hiêu quả. Là một giáo viên giảng dạy bộ môn Âm nhạc, tôi luôn trăn trở, tìm tòi các giải pháp cùng với nhà Trang 7 “Văn hóa nói chung và âm nhạc truyền thống dân tộc nói riêng là khẳng định sự tồn tại một cách ý nghĩa nhất của quốc gia, dân tộc đó”
8. Bồi dưỡng niềm đam mê âm nhạc truyền thống cho học sinh THCS trường để thực hiện có hiệu quả việc đưa dân ca vào các hoạt động giáo dục học sinh. Qua kiểm nghiệm hiệu quả thực tế, tôi mạnh dạn chia sẻ nội dung: “Bồi dưỡng niềm đam mê âm nhạc truyền thống cho học sinh THCS” II. Mục tiêu nghiên cứu, đối tượng nghiên cứu, phạm vi nghiên cứu, nhiệm vụ nghiên cứu, phương pháp nghiên cứu 2.1 Mục đích nghiên cứu Giúp giáo viên có những phương pháp dạy hát dân ca hiệu quả nhất để phát huy tính sáng tạo của HS. Xuất phát từ mục tiêu chung của bộ môn âm nhạc ở trường Trung học cơ sở, là giáo viên trực tiếp giảng dạy cần phải xác định tốt những nhiệm vụ sau đây: - Xây dựng và phát triển năng lực âm nhạc của học sinh. - Qua việc hướng dẫn học hát, học nhạc, giáo dục cho các em có tình cảm, đạo đức trong sáng, lành mạnh, hướng tới những điều thiện và cái đẹp trong cuộc sống . - Xây dựng khả năng tham gia hoạt động âm nhạc, giúp cho việc phát triển toàn diện cân bằng và hài hoà. - Phát hiện những học sinh có năng khiếu về âm nhạc, động viên và giúp các em phát triển năng khiếu của mình. - Giúp học sinh hát đúng, tập hát diễn cảm, giúp các em hiểu biết về một số tác giả, tác phẩm tiêu biểu và một vài sinh hoạt âm nhạc trong đời sống xã hội, cung cấp cho các em thêm một số kiến thức mang tính văn hoá âm nhạc. Để khắc phục tình trạng trên, khi thực hiện chương trình về bộ môn Âm nhạc, trước hết giáo viên cần nắm vững mục tiêu của môn học, đó là giáo dục thẩm mĩ, để giúp học sinh hiểu biết cái đẹp, cảm nhận cái đẹp và sáng tạo cái đẹp nói chung, chứ không chỉ đơn thuần là truyền đạt kiến thức và kĩ năng về âm nhạc. Điều mà giáo viên đặc biệt lưu tâm, đặc biệt chú ý đó là giáo dục cho học sinh những tri thức cần thiết về cái hay, cái đẹp, giáo dục thị khiếu thẩm mĩ lành mạnh, rèn luyện cho học Trang 8 “Văn hóa nói chung và âm nhạc truyền thống dân tộc nói riêng là khẳng định sự tồn tại một cách ý nghĩa nhất của quốc gia, dân tộc đó”
9. Bồi dưỡng niềm đam mê âm nhạc truyền thống cho học sinh THCS sinh có hiểu biết và thể hiện tính thẩm mĩ trong cuộc sống thông qua việc học môn âm nhạc. Như Các-Mác đã nói : “Con người phải biết xây dựng cuộc sống theo qui luật của cái đẹp” Từ đó phát huy những ưu điểm các em đã có và khắc phục những hạn chế, tìm phương pháp truyền đạt, dẫn dắt học sinh trong học tập bộ môn này. Đây cũng là điều kiện cho giáo viên nâng cao phương pháp giảng dạy nhằm đem lại kết quả cao cho giáo dục và đào tạo cấp trung học. 2.2 Đối tượng nghiên cứu: Hoạt động học tập của học sinh khối 6, 7, 8, 9 2.3 Phạm vi nghiên cứu: Các văn bản chỉ đạo chuyên môn của nghành, hoạt động dạy - học của cô và học sinh khối 6, 7, 8, 9. 2.4 Nhiệm vụ nghiên cứu. 1. Nghiên cứu các vấn đề lý luận và thực tiễn. 2. Nghiên cứu tình hình học môn Âm nhạc của học sinh. 3. Phân tích kết quả nghiên cứu và rút ra kết luận. 2.5 Phương pháp nghiên cứu: Để thực hiện đề tài này, tôi sử dụng các phương pháp: 1. Quan sát sư phạm. 2. Phương pháp điều tra giáo dục. 3. Phương pháp phân tích và tổng hợp. 4. Phương pháp nghiên cứu sản phẩm III. Giả thiết khoa học. Nhận thức được tầm quan trọng, vai trò, ý nghĩa của dân ca trong việc giáo dục thế hệ trẻ, thực hiện chủ trương của Đảng và Nhà nước, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã có chỉ đạo về việc đưa các làn điệu dân ca, trò chơi dân gian vào trường học và coi đó là một trong năm tiêu chí xây dựng “Trường học thân thiện, học sinh tích cực”. Hưởng ứng phong trào ý nghĩa này, cả nước đã và đang tích cực thực hiện các Trang 9 “Văn hóa nói chung và âm nhạc truyền thống dân tộc nói riêng là khẳng định sự tồn tại một cách ý nghĩa nhất của quốc gia, dân tộc đó”
10. Bồi dưỡng niềm đam mê âm nhạc truyền thống cho học sinh THCS biện pháp khác nhau để đưa dân ca vào giảng dạy trong nhà trường với những tín hiệu đáng mừng. Tuy nhiên để đưa dân ca vào trường học vẫn chưa có tình đồng bộ và thống nhất, vẫn còn tồn tại thực tế là đưa dân ca của các vùng miền khác để giảng dạy cho học sinh trong khi đó dân ca của chính quê hương mình thì lại chưa được quan tam đúng, chú ý Dân ca nghệ Tĩnh là một trong số dân ca chưa được chú ý quan tâm như thế. Một số nơi cũng đẫ tiến hành các biện pháp đưa một số làn điệu dân ca Nghệ Tĩnh vào tập hát cho học sinh nhưng chỉ tập hát thôi cho các em mà không cho các em được tìm hiểu nguồn gốc, hiểu được cái hay, cái đẹp và chất trí tuệ trong dân ca Xứ Nghệ thì khó mà đi vào lòng của trẻ thơ. Mặt khác, hiện nay vẫn còn thiếu những tài liệu phục vụ và hỗ trợ cho việc đưa dân ca Nghệ Tĩnh vào trường học. Các trường học mà chủ yếu là đội ngũ giáo viên giảng dạy bộ môn Âm nhạc đang lúng túng trong việc tìm kiếm nội dung để giảng dạy cho học sinh. Hiện nay trong bước đường đổi mới và hoàn thiện hệ thống phương pháp giáo dục, Đảng nhà nước và ngành giáo dục đã và đang đưa ra thí nghiệm nhiều phương pháp, hình thức tổ chức nội dung giảng dạy, đặc biệt chúng ta biết bộ GD đã, đang thực hiện dự án lớn về sách giáo khoa mới nhằm nâng cao chất lượng dạy và học của giáo viên và học sinh. Tuy nhiên, bên cạnh việc đổi mới phương pháp dạy, đổi mới sách giáo khoa, để có chất lượng học tập nói chung và chất lượng học môn âm nhạc nói riêng cao hơn, trong quá trình tiếp thu kiến thức, đòi hỏi nhà giáo phải tìm hiểu tình hình học tập và khả năng tiếp thu bài của từng đối tượng học sinh. Vì vậy, nếu trong quá trình học tập của học sinh, giáo viên luôn bám sát theo dõi các em và đề ra nhiều PPDH phù hợp, sẽ giúp các em đạt được kết quả học tập cao hơn trong môn Âm nhạc. Ngược lại, những giáo viên không nắm được tình hình, năng lực tiếp thu bài của học sinh thì sẽ dẫn đến hiệu quả giảng dạy không cao. Trang 10 “Văn hóa nói chung và âm nhạc truyền thống dân tộc nói riêng là khẳng định sự tồn tại một cách ý nghĩa nhất của quốc gia, dân tộc đó”
11. Bồi dưỡng niềm đam mê âm nhạc truyền thống cho học sinh THCS IV. Dự báo những đóng góp của đề tài. Hy vọng đề tài này sẻ giúp cho hoạt động dạy và học của cô và trò trở nên hiệu quả hơn, cô có phương pháp phù hợp hơn tạo cho các em có hứng thú say mê học tập, mạnh dạn thể hiện mình, ham thích tìm hiểu âm nhạc, niềm đam mê âm nhạc truyền thống, các em biết cách đặt lời mới có nội dung về mái trường, Thầy Cô, bạn bè ... dựa trên những làn điệu âm nhạc truyền thống, biết biểu diễn các tiết mục văn nghệ có sử dụng các làn điệu dân ca, có phương pháp học tập tiến bộ dần dần có tính bền vững, tự tin không mặc cảm với khả năng của mình, vui vẻ khi được học môn âm nhạc nói chung và âm nhạc truyền thống nói riêng. Ý thức học tập của các em không những được thể hiện ở lớp mà còn được thể hiện ở nhà, ở chính cuộc sống quanh các em, luyện cho các em nhận ra được những giá trị tinh thần to lớn kết tinh trong các làn điệu dân ca, từ chỗ hiểu được các giá trị các em biết trân trọng, yêu quí các giá trị những làn điệu dân ca này và có ý thức, trách nhiệm giữ gìn và bảo tồn những dy sản tinh thần to lớn đó. B. GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ. I. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN 1. Cơ sở lý luận 1.1. Dân ca Nghệ Tĩnh- Những giá trị tinh thần Người dân xứ Nghệ bao đời nay tự hào được sinh ra và lớn lên trên mảnh đất Núi Hồng, Sông La, được tắm mình trong những câu hò, điệu ví mượt mà sâu lắng, thắm đượm tình người. Cố nhà thơ Xuân Hoài - nguyên Giám đốc Sở Văn hóa - Thông tin Hà Tĩnh đã viết: “ Trong kho tàng đồ sộ các di sản văn hóa đất Hồng Lam, dân ca Nghệ Tĩnh chiếm một vị trí quan trọng. Trải qua hàng ngàn năm lịch sử, dân ca Nghệ Tĩnh đã tồn tại và gắn bó với người dân xứ Nghệ như máu thịt, trở thành nét đẹp của đời sống tinh thần đậm đà bản sắc một vùng quê. Có thể nói đối với xứ Nghệ, dân ca đã làm cho lịch sử thêm tươi xanh và ngược lạicuộc đấu tranh Trang 11 “Văn hóa nói chung và âm nhạc truyền thống dân tộc nói riêng là khẳng định sự tồn tại một cách ý nghĩa nhất của quốc gia, dân tộc đó”
12. Bồi dưỡng niềm đam mê âm nhạc truyền thống cho học sinh THCS sinh tồn của quê hương đã làm giàu thêm chất liệu và sức sống lâu bền của dân ca, đặc biệt là sự phong phú đến kỳ lạ của ca từ” Dân ca đã trở thành một bầu sữa nuôi lớn những tâm hồn của người dân xứ Nghệ. Đặc điểm xuất xứ của Âm nhạc cổ truyền Nghệ Tĩnh là hình thành từ lao động sản xuất nhưng lại được phát triển về chiều sâu bởi nhờ trí tuệ uyên thâm của các đồ nho, khiến cho người nghe cảm nhận được rằng dân ca Nghệ Tĩnh lắng đọng và sâu đằm. Người dân xứ Nghệ dùng câu hát để thể hiện tâm tình, mượn câu hát để nói lên những tâm tư, tình cảm còn chất chứa trong lòng mà lời nói đôi khi không làm được. Đó là lời chào trong những lần gặp gỡ, hội hè: “Đến đây đông thật là đông Chào bên nam thì mất lòng bên nữ Chào quân tử thì sợ dạ thuyền quyên Cho tui chào chung một tiếng Kẻo chào riêng bạn cười” Là lời ướm hỏi, ngỏ lòng của những đôi trai gái muốn kết duyên chồng vợ: “Thiếp gặp chàng như Lan gặp chậu Chàng gặp thiếp như Hạc đậu lưng quy Dặn chàng hai chữ như ri: Nơi mô giàu sang chớ mộ, dẫu có lâm nguy thiếp vẫn chờ” Trong lao động sản xuất, người dân xứ Nghệ dùng câu hát để quên đi vất vả, mệt nhọc, động viên tinh thần vượt qua những khó khăn, trở ngại để lao động hiệu quả, năng suất. Đó là những câu hò khi cưa gỗ, kéo lưới, treo núi, vượt đèo: “Hò .. ơ hò Trèo non mới biết non cao Trang 12 “Văn hóa nói chung và âm nhạc truyền thống dân tộc nói riêng là khẳng định sự tồn tại một cách ý nghĩa nhất của quốc gia, dân tộc đó”
13. Bồi dưỡng niềm đam mê âm nhạc truyền thống cho học sinh THCS Có xây cờ đọc lập mới biết công lao cụ Hồ Là dô hò là hò dô hò”. Những câu hát gần gũi mà quen thuộc như thế đã lưu truyền trong dân gian từ địa phương này sang địa phương khác, truyền tụng từ đời này sang đời khác và trở thành một nét đẹp trong đời sống tinh thần, một tài sản vô giá của miền quê xứ Nghệ. 1.2. Chủ trương của Đảng, Nhà nước trong việc bảo tồn, giáo dục các giá trị văn hóa trong đó có dân ca Bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống dân tộc luôn được Đảng và Nhà nước ta quan tâm, coi trọng: Tháng 11 năm 1987, Bộ Chính trị ra Nghị quyết 05 về Văn hóa - Văn nghệ trong cơ chế thị trường trong đó có nội dung về xây dựng và phát triển “Nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc” đến Đại hội X, Đảng xác định tiếp tục phát triển sâu rộng, nâng cao chất lượng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc; gắn kết chặt chẽ hơn với phát triển kinh tế xã hội; làm cho văn hóa thấm sâu vào mọi lĩnh vực đời sống xã hội; xây dựng và hoàn thiện giá trị, nhân cách con người Việt Nam; bảo vệ và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa, hội nhập kinh tế quốc tế; bồi dưỡng các giá trị văn hóa trong thanh niên, sinh viên, học sinh, đặc biệt là lý tưởng sống, lối sống, năng lực trí tuệ, đạo đức và bản lĩnh văn hóa Việt Nam. Ngày 22/7/2008 Bộ Giáo dục và Đào tạo đã có Chỉ thị số 40/2008/CT- BGDĐT và Kế hoạch số 307/KH-BGDĐT về việc phát động và triển khai phong trào thi đua “Xây dựng trường học thân thiện, học sinh tích cực", trong đó có nôi dung đưa dân ca vào trường học. Bộ Giáo dục đã có hướng dẫn chỉ đạo cụ thể như: Đưa các nội dung giáo dục văn hoá truyền thống vào nhà trường thông qua trò chơi dân gian, dân ca Tổ chức các hoạt động vui chơi, giải trí tích cực, các hoạt động Trang 13 “Văn hóa nói chung và âm nhạc truyền thống dân tộc nói riêng là khẳng định sự tồn tại một cách ý nghĩa nhất của quốc gia, dân tộc đó”
14. Bồi dưỡng niềm đam mê âm nhạc truyền thống cho học sinh THCS văn hoá, thể thao, hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp, ngoại khoá phù hợp với điều kiện cụ thể của nhà trường và địa phương. Trong xu thế hội nhập quốc tế hiện nay, nhiều giá trị văn hoá đang có nguy cơ bị mặt trái của cơ chế thị trường làm mai một, thì việc giáo dục cho mọi người nói chung và cho học sinh nói riêng biết phát huy và giữ gìn bản sắc văn hoá dân tộc không chỉ là vấn đề của riêng Ngành Giáo dục và Đào tạo mà còn là vấn đề của toàn xã hội. Trong đó, việc chú trọng bồi dưỡng, giáo dục cho thế hệ trẻ biết yêu các làn điệu dân ca, biết chơi các trò chơi dân gian là hết sức cần thiết. 1.3. Ý nghĩa của việc đưa dân ca vào trường học Như đã nói ở trên, việc đưa các làn điệu dân ca vào giảng dạy và các hoạt động giáo dục trong nhà trường không những có tác dụng to lớn đối với việc bảo tồn và lưu giữ các giá trị tinh thần to lớn mà ông cha để lại mà còn mang lại cho các em sự thích thú khi được tìm hiểu về đời sống tinh thần, những nét văn hóa đặc sắc của quê hương mình, dân tộc mình. Lúc sinh thời, Bác Hồ kính yêu của chúng ta đã dành cho những khúc hát dân ca quê hương một tình yêu lớn: Những câu hò, ví, dặm ... quê hương đã theo chân Bác từ thuở ấu thơ cho đến suốt quá trình bôn ba tìm đường cứu nước, để đến lúc lâm chung Người cũng chỉ muốn được nghe một câu hò Huế, một câu ví dặm quê nhà hay một khúc quan họ thôi để mang cả hình ảnh quê hương xứ sở, hình ảnh miền Nam yêu thương vào cuộc trường sinh. Cả cuộc đời Người sống cho nhân dân, cho dân tộc, không gợn chút riêng tư, hành trang mà Người mang theo về "thế giới người hiền" chỉ là ước nguyện bình dị : Mang theo âm hưởng câu hát dân ca vào cõi bất tử. Người đã để lại cho chúng ta bài học sâu sắc, thấm thía rằng: Muốn yêu Tổ quốc mình, càng yêu tha thiết những câu hát dân ca. Bởi khúc dân ca là linh hồn, là nơi lắng đọng tình yêu, tinh hoa, bản sắc văn hoá dân tộc. Nó là nguồn sữa tinh thần Trang 14 “Văn hóa nói chung và âm nhạc truyền thống dân tộc nói riêng là khẳng định sự tồn tại một cách ý nghĩa nhất của quốc gia, dân tộc đó”
15. Bồi dưỡng niềm đam mê âm nhạc truyền thống cho học sinh THCS bồi đắp và nuôi dưỡng tâm hồn con người. Trước lúc đi xa Người muốn thế hệ sau hãy yêu những câu hát dân ca, hãy trân trọng và giữ gìn nền văn hoá của dân tộc. Đưa âm nhạc dân gian vào học đường là một trong những biện pháp cơ bản và quan trọng để truyền bá và giáo dục một cách gián tiếp cũng như trực tiếp lòng yêu mến, tự hào với những di sản âm nhạc dân gian nói riêng, văn hoá dân gian nói chung. Giáo sư Trần Văn Khê – Một trong những cây đại thụ về nghiên cứu Âm nhạc dân gian nước nhà đã phát biểu trong một Hội thảo về đưa dân ca vào trường học như sau: “ Nhà nước nên đưa dân ca vào trường học, cần làm cho học sinh Việt Nam hiểu dân ca nước ta là gì? Và dân ca nước ta hay như thế nào?” Việc bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa đậm đà bản sắc của dân tộc trong đó biện pháp đưa dân ca vào giảng dạy cho lớp trẻ trong nhà trường lại càng có ý nghĩa hết sức quan trọng trong bối cảnh các thế lực thù địch, các phần tử phản động đã, đang và tiếp tục dùng mọi âm mưu, thủ đoạn để đưa các loại văn hóa bạo lực, đồi trụy ... để truyền bá lối sống thực dụng, làm cho giới trẻ Việt Nam sống không có lý tưởng, ích kỷ và trụy lạc, làm cho họ lãng quên nền văn hóa với những giá trị nhân văn sâu sắc, những giá trị Chân – Thiện – Mỹ tốt đẹp mà ông cha ta đã dày công xây đắp nên. Đưa dân ca vào các hoạt động trong nhà trường như giảng dạy nội khóa trong chương trình Âm nhạc hay hoạt động ngoài giờ lên lớp, các hoạt động văn nghệ, câu lạc bộ . sẽ làm các em học sinh bớt đi những căng thẳng, mệt mỏi sau những giờ học tập văn hóa trên lớp, giúp cho các em thêm yêu thích và tích cực tham gia các hoạt động văn nghệ trong nhà trường. 2. Cơ sở thực tiễn Trang 15 “Văn hóa nói chung và âm nhạc truyền thống dân tộc nói riêng là khẳng định sự tồn tại một cách ý nghĩa nhất của quốc gia, dân tộc đó”
16. Bồi dưỡng niềm đam mê âm nhạc truyền thống cho học sinh THCS 2.1. Thực trạng về sự hiểu biết về dân ca Nghệ Tĩnh và việc giảng dạy dân ca Nghệ Tĩnh Hưởng ứng phong trào: “Xây dựng trường học thân thiện, học sinh tích cực” cũng như nhằm gìn giữ và phát huy những giá trị văn hóa tốt đẹp của quê hương, dân tộc. Thời gian qua, ở Hà Tĩnh chúng ta đã sớm đưa dân ca vào các nhà trường, đã vận động, tổ chức sưu tầm các bài hát, hò vè xứ Nghệ hay thường xuyên tổ chức dạy hát dân ca Nghệ Tĩnh trên truyền hình, đưa biểu diễn dân ca Nghệ Tĩnh vào một phần thi của chương trình “Rạng rỡ Hồng Lam”, tổ chức “Hội thi tiếng hát Tuổi hồng” . Những việc làm trên đã đem lại nhiều kết quả tốt đẹp, mang dân ca xứ Nghệ tới gần hơn với học sinh. Tuy nhiên, việc đưa dân ca Nghệ vào giảng dạy trong các giờ Âm nhạc hay bồi dưỡng năng khiếu cho học sinh thì lại rất ít, có chăng nữa cũng chỉ ở các trường Văn hóa nghệ thuật chuyên nghiệp của tỉnh mà hiếm gặp ở các trường Phổ thông. Trong chương trình giáo dục âm nhạc phổ thông từ lớp 1 đến lớp 9 của Bộ giáo dục và đào tạo, học sinh được học đa số là các ca khúc viết về chủ đề mái trường, gia đình, quê hương, đất nước, một số ca khúc được giới thiệu trong chương trình là những ca khúc nhạc nước ngoài lời Việt còn lại số lượng các bài dân ca của các vùng miền đang còn chiếm số lượng khiêm tốn: ở cấp THCS có 8 bài chính khóa và 1 bài học thêm tự chọn ở lớp 9, ở cấp tiểu học có 12 bài chính khóa và 6 bài học thêm tự chọn. Dân ca miền trung thì vắng bóng hẳn và dân ca Nghệ Tĩnh thì lại chưa có một bài nào được tuyển chọn trong chương trình. Cho đến nay vẫn chưa có một tài liệu nào về việc dạy học và tìm hiểu dân ca Nghệ Tĩnh cho thiếu nhi vì vậy nên khi chuẩn bị cho các tiết dạy giáo viên dạy âm nhạc rất lúng túng không biết chọn những nội dung hay làn điệu nào cho phù hợp với lứa tuổi của học sinh vì phần lớn dân ca Nghệ Tĩnh là dành riêng cho người lớn. Trang 16 “Văn hóa nói chung và âm nhạc truyền thống dân tộc nói riêng là khẳng định sự tồn tại một cách ý nghĩa nhất của quốc gia, dân tộc đó”
17. Bồi dưỡng niềm đam mê âm nhạc truyền thống cho học sinh THCS Ở huyện nơi tôi công tác, các đồng nghiệp dạy Âm nhạc cũng đã đưa một vài làn điệu dân ca Nghệ Tĩnh để giới thiệu và tập hát cho học sinh trong phần âm nhạc địa phương hay một số tiết dạy học tự chọn nhưng vì những làn điệu dân ca của xứ Nghệ có những câu cần luyến láy rất khó hát, các em chỉ tập hát để cho thuộc bài thôi mà chưa hiểu được nội dung hay ý nghĩa của làn điệu đó nên xem ra chưa có hiệu quả như mong muốn, chưa mang lại sự thích thú trong quá trình tìm hiểu và học hát của các em. 2.2. Thực trạng hiểu biết về dân ca Nghệ Tĩnh của học sinh Trước khi áp dụng các giải pháp của mình, tôi đã tiến hành khảo sát học sinh khối 8 và khối 9 với tổng số học sinh là 102 em, chỉ khảo sát biết hát về mặt số lượng các làn điệu dân ca Nghệ Tĩnh mà các em biết. Tôi đã thu được kết quả như sau: Bảng 1: Bảng kết quả học sinh biết hát các làn điệu dân ca Nghệ Tĩnh Kết quả Tổng Biết hát Biết hát 2 Hát nhầm hoặc số Biết hát 1 làn trên 2 làn làn điệu không biết bài HS điệu DCNT Khối điệu DCNT DCNT nào học Tỉ Tỉ lệ Tỉ lệ SL SL lệ SL SL SL Tỉ lệ % % % % K8 118 6 5.1 7 5.9 11 9.3 94 79.7 Trang 17 “Văn hóa nói chung và âm nhạc truyền thống dân tộc nói riêng là khẳng định sự tồn tại một cách ý nghĩa nhất của quốc gia, dân tộc đó”
18. Bồi dưỡng niềm đam mê âm nhạc truyền thống cho học sinh THCS K9 102 4 3.9 7 6.8 14 13.7 77 75.6 Tổng 220 10 9.0 14 12.7 25 23.0 171 77.65 Qua bảng số liệu khảo sát trên chúng ta nhận thấy: Số học sinh chưa hát được hoặc hát nhầm các làn điệu dân ca Nghệ Tĩnh còn phổ biến với tỉ lệ 77,65%, biết hát 1 làn điệu chiếm tỉ lệ khiêm tốn: 23,0% trong khi đó số em biết hát 2 làn điệu chiếm tỉ lệ 12,7% và số các em biết hát trên 2 làn điệu là chiếm tỉ lệ thấp nhất: 9.0%. Thực tế cho thấy rằng, không phải các em thờ ơ với dân ca xứ Nghệ mà vì do chưa có nhiều điều kiện để tiếp xúc và tìm hiểu nhiều với những làn điệu dân ca Nghệ Tĩnh. Điều này đặt ra cho những người làm công tác giáo dục, đặc biệt là đội ngũ giáo viên giảng dạy bộ môn Âm nhạc chúng ta cần có các biện pháp tích cực và hiệu quả hơn để đưa dân ca Nghệ Tĩnh vào giảng dạy chính khóa hay ngoại khóa môn Âm nhạc, giúp học sinh có những hiểu biết nhất định cũng như cảm nhận được cái hay, cái đẹp trong các làn điệu dân ca Nghệ Tĩnh. Ở nhà trường nơi tôi công tác, đã tiến hành lồng ghép để dạy hát dân ca Nghệ Tĩnh trong chương trình nội khóa âm nhạc với phần học Âm nhạc địa phương nhưng xem ra chưa thực sự mang lại hiệu quả nên mức độ hiểu biết và hát được một số làn điệu dân ca Nghệ Tĩnh của học sinh là rất ít, các em chưa thực sự hào hứng để tìm hiểu và học hát với các cách như chỉ dạy để hát thuộc lời, ngồi nghe hát dân ca mà chưa hiểu được ý nghĩa, nội dung của bài hát, làn điệu. Mặt khác, khi về nhà, xem trên kênh truyền hình hay các phương tiện khác thì cũng ít khi các em được nghe và tìm hiểu về dân ca Nghê Tĩnh. Các chương trình thiếu nhi phát trên truyền hình đa phần là các tiết mục ca nhạc của thiếu nhi ở các Trang 18 “Văn hóa nói chung và âm nhạc truyền thống dân tộc nói riêng là khẳng định sự tồn tại một cách ý nghĩa nhất của quốc gia, dân tộc đó”
19. Bồi dưỡng niềm đam mê âm nhạc truyền thống cho học sinh THCS thành phố lớn, nếu có dân ca thì cũng là dân ca bắc bộ, dân ca quan họ, dân ca nam bộ Khi phát sóng các chương trình có biểu diễn và giới thiệu về dân ca Nghệ Tĩnh trên sóng truyền hình như “Rạng rỡ Hồng Lam”, hay dạy hát dân ca thì các em ít khi xem được vì phải đi học hoặc không biết. Điều đó lý giải vì sao số các em học sinh chưa biết hát và chưa hiểu nhiều về dân ca Nghệ Tĩnh lại chiếm phần đa số. II. MỘT SỐ NỘI DUNG ĐÃ TIẾN HÀNH Từ cơ sở lý luận và thực tiễn trên cũng như quá trình nghiên cứu chương trình, sưu tầm tài liệu, gặp gỡ và trao đổi cùng một số tác giả, nghệ nhân về dân ca Nghệ Tĩnh, để góp phần đưa dân ca Nghệ Tĩnh vào trường trung học tôi đã tiến hành như sau: Mục tiêu, nội dung, chương trình bao gồm 1. Kiến thức - Giúp học sinh có được những hiểu biết cơ bản, ý nghĩa, những giá trị về nội dung, nghệ thuật hay nguồn gốc xuất xứ của các thể loại dân ca Nghệ Tĩnh. - Học sinh biết hát những làn điệu cơ bản qua 8 bài hát. 2. Kĩ năng - Nhận biết đúng các làn điệu. - Hát đúng cao độ, trường độ và hát diễn cảm. - Tập biểu diễn một số bài. 3. Thái độ - Giáo dục thái độ yêu mến, tự hào cũng như ý thức giữ gìn, phát huy những làn điệu dân ca xứ Nghệ. Trang 19 “Văn hóa nói chung và âm nhạc truyền thống dân tộc nói riêng là khẳng định sự tồn tại một cách ý nghĩa nhất của quốc gia, dân tộc đó”
20. Bồi dưỡng niềm đam mê âm nhạc truyền thống cho học sinh THCS - Giáo dục các em yêu thích dân ca, hào hứng tham gia các hoạt động hát về dân ca trong và ngoài nhà trường và có thể hướng dẫn lại các bài đã học cho những người chưa biết. - Các em biết tuyên truyền cho mọi người về cái hay, cái đẹp của dân ca xứ Nghệ. Phần Nội dung Hình thức - Giới thiệu vài nét về Xứ Nghệ và dân ca 1 Nghệ Tĩnh - Nghe, xem và tìm hiểu. - Những làn điệu chính: Ví, dặm, hò Giới thiệu và học hát các làn điệu dân ca Nghệ Tĩnh: -Ví đò đưa Sông Lam -Hát giận thương: Hà Tĩnh yêu thương - Nghe giới thiệu, tìm 2 -Hò bơi thuyền hiểu và học hát. -Hò khoan đi đường -Hát nói mục đồng -Hát ru Nghệ Tĩnh: Ru em -Về nhà ơ Nghé -Hát đồng dao - Nghe giới thiệu về bài: Phụ tử tình thâm - Xem băng hình và nghe 3 tìm hiểu. Trang 20 “Văn hóa nói chung và âm nhạc truyền thống dân tộc nói riêng là khẳng định sự tồn tại một cách ý nghĩa nhất của quốc gia, dân tộc đó”